چند سال پیش کتابی از من با عنوان «اسرار سیارهها» به چاپ رسیده است. این کتاب را اسفند ۹۴ به سفارش دوستان خوبم در مجله دانستنیها ترجمه کردم و انتشارات علمی – فرهنگی زمستان 95 آن را به چاپ رساند.
کتاب اسرار سیارهها، ترجمه بخش سیارات کتاب منظومه شمسی از مجموعه کتاب – مجلههای All about space است.
در حین فرآیند ترجمه این کتاب، به تجربیات و نکاتی در زمینه ترجمه متون علمی (به خصوص برای عموم و نوجوانان) رسیدم. زیرا در این کتاب به دنبال آن بودم تا نوجوان و مخاطب ایرانی بتواند با محتوای کتاب اسرار سیارهها ارتباط بهتری برقرار کند.
از این رو تصمیم گرفتم تجربیات و آموختههایم را در این جستار جمعآوری کنم و با شما در میان بگذارم. ممکن برخی از این تجربیات با اندکی تغییر به حوزه تخصصی شما قابل تعمیم باشد.
بخوانید: معرفی کتابهای محمدرضا رضائی
استفاده از واحدهای اندازهگیری رایج
در متن انگلیسی کتاب واحدهای اندازهگیری مانند دما، فاصله و غیره اغلب در هر دو دستگاه اندازهگیری SI و انگلیسی بیان شده بود. اما در نسخه فارسی صرفا از واحدهای SI استفاده شد. زیرا در ایران، واحدهای اندازهگیری مانند سانتیگراد و کیلومتر نسبت به فارنهایت و مایل بسیار رایجتر است.
اصلاح اشتباهات کتاب
کتابی که برای ترجمه به من سفارش داده شده بود، از انتشارات معتبر «ایماجِن (imagine)» بود. ایماجن ناشر مجموعه مجلات و کتب all about است. در نگاه اول نباید انتظار داشت که در چنین منابعی به اشتباهات علمی برخورد کنیم. اما به هر جهت نویسندگان خارجی هم انسان هستند و آدمی جایزالخطاست.
به همین دلیل در بخشهایی از کتاب به واسطه مطالعات قبلیام، به اشتباهات علمی کوچکی برخورد میکردم. از این رو در منابع مختلف، برخی موارد مانند اعداد، اصطلاحات، تعاریف و چنین چیزهایی را بررسی کردم تا این اشتباهات را برطرف شوند.
به روزرسانی محتوای مطالب
تاریخ انتشار نسخه اصلی کتاب اسرار سیارهها، به سال ۲۰۱۴ بر میگردد. من این کتاب را در اوایل سال ۲۰۱۶ ترجمه کردم و نسخه فارسی کتاب در اوایل سال ۲۰۱۷ (اسفند ۹۵) به چاپ رسید. به این صورت بین چاپ نسخه اصلی کتاب و ترجمه آن حدود سه سال فاصله زمانی وجود داشت.
با توجه به آنکه دانش ستارهشناسی در سالهای اخیر رشد سریع و شتابداری داشت، به همین دلیل در زمان ترجمه لازم دیدم بخشهایی از محتوای کتاب را به روزرسانی کنم یا حتی در برخی موارد، بخشهای جدید و به روزتری نیز به آن اضافه کنم.
مثلا در زمان نگارش نسخه اصلی کتاب، یکی از کاوشگرهای فضایی در حال انجام ماموریت بود؛ اما در زمان ترجمه، ماموریت آن به پایان رسید. از طرفی در حین ترجمه کتاب، کاوشگر فضایی جدیدی به مقصد یکی از سیارات پرتاب شد و در بخش مربوطه توضیحات و حتی تصویری از آن اضافه کردم.
استفاده از منابع غیرمرتبط
درست است که اسرار سیارهها، کتابی نجومی است، اما برای ترجمه صحیح و درست آن نمیبایست تنها به دانش و اطلاعات نجومیام اکتفا میکردم. زیرا بسیاری از مفاهیم سیارهشناسی در ارتباط مستقیم با دانش زمینشناسی است. مثلا پدیدههایی در سیارات سنگی منظومه شمسی مثل مریخ یا زهره وجود دارد که برای درککردن و توضیحدادن آنها باید با مفاهیم زمینشناسی آشنا بود.
به همین دلیل برای پیداکردن معانی اصطلاحات و لغات این بخشها از لغتنامههای زمینشناسی استفاده کردم. اگرچه راهنماییهای دوستانی همچون دکتر مهدی زارع (استاد پژوهشگاه زلزله) و دکتر حامد پورخرسندی (پژوهشگر شهابسنگ در مرکز مطالعات علوم اروپا) هم برایم بسیار سودمند بود.
به همین دلیل در ترجمه برخی کتب و منابع باید به مباحث و مفاهیم بینرشتهای نیز توجه کرد. نکتهای که در سراسر این کتاب سعی کردم به آن توجه کنم.
بازنویسی مفهومی بعضی از پاراگرافها
نسخه اصلی کتاب قلم روان و سادهای داشت. زیرا روزنامهنگاران و نویسندگان حرفهای علم، این کتاب را برای گروه سنی نوجوان و عموم مردم نوشته شده بودند. پس در حین ترجمه برای فهم اغلب مفاهیم به مشکل خاصی برخورد نکردم.
اما در برخی قسمتهای کتاب، نویسنده نتوانسته بود به خوبی مفهوم را انتقال دهد. زیرا جملهبندیها خوب نبودند و از اصطلاحات و ادبیات پیچیدهای برای این کار استفاده کرده بود. این را از آنجایی میتوانستم متوجه بشوم که وقتی همان موضوع را به انگلیسی در گوگل جستجو میکردم، به منابعی میرسیدم که مبحث موردنظر را به سادگی توضیح داده بودند.
در این شرایط سعی میکردم به متن اصلی کتاب وفادار نمانم و از یک منبع دیگر (حتی فارسی) برای بازنویسی متن استفاده کنم. این کار به روانشدن و سادگی متن در نسخه فارسی بسیار کمک کرد.
عدم ترجمه اسامی خاص
اگر کسی اسم نیل آرمسترانگ (نخستین فضانوردی که در ماه قدم گذاشت) را به فارسی «نیل قوی بازو» یا «قوی دست» ترجمه کند، بدون شک برای کسی قابل پذیرش نیست. زیرا نیل آرمسترانگ اسم خاص است.
همین نگرش است که اجازه نمی دهد ما نام فردی به اسم قدرتالله نوروزی را به انگلیسی power god new day ترجمه کنیم! پس باید توجه داشته باشیم که اسامی خاص را نباید ترجمه کرد.
در کتاب اسرار سیارهها اسامی خاص زیادی استفاده شده است؛ مانند اسامی ماموریتها و کاوشگرهای فضایی. این اسامی اغلب به فارسی معنی میدهند؛ مانند مریخنورد کیوریاسیتی (curiosity) که ترجمه لغوی آن به فارسی «کنجکاوی» میشود. اما چون به عنوان اسم خاص در زبان مبدا استفاده شده است، آن را به فارسی ترجمه نکردم. هرچند در برخی قسمتها برای اطلاع خواننده در پرانتز معنی فارسی آن اسم را نوشتهام؛ نه الزاما معادل.
اضافهکردن محتواهای ایرانی
پس از ترجمه کتاب اسرار سیارهها، مطالبی ایرانی به آن اضافه کردم تا مخاطب فارسیزبان ارتباط بهتری با متن کتاب برقرار کند.به طور مثال یکی از فصلهای کتاب به سیاره مریخ اختصاص دارد. در بخش مناسبی از این فصل سعی کردم در یک متن کوتاه و در کادری جداگانه دکتر فیروز نادری، مدیر اسبق ماموریتهای کاوشی مریخ در آزمایشگاه جت پیشران ناسا را معرفی کنم.
او در شکلگیری و مدیریت چهار ماموریت فضایی به مقصد مریخ بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۵ نقش اساسی داشت. به همین دلیل سعی کردم به این صورت دکتر نادری را به مخاطبان ایرانی معرفی کنم.
همچنین درباره برخی پدیدههای نجومی که در کتاب به آن اشاره شده بود، سعی کردم اگر آن پدیده در ایران نیز قابل رویت بوده است، به آن اشارهای داشته باشم. ولی هیچگاه این موضوع را به یک اصل محوری در کتاب تبدیل نکردم.
نکات پایانی از تجربیات ترجمه کتاب اسرار سیارهها
تمام مواردی که در این مقاله به آن اشاره شد صرفا شرح برخی تجربیات بود که ممکن است شما بتوانید در ترجمه برخی مقالات و متون علمی از آنها استفاده کنید. به همین منظور باید به نوع مخاطب و مطلبی که ترجمه میکنید، به خوبی توجه کنید. زیرا در بحث نویسندگی نمیتوان با قاطعیت یک نسخه را برای همه چیز پیچید.
موضوع مهم بعدی هم اینکه اگر شما در حال ترجمه اثری ادبی مانند رمان یا شعر از زبان دیگر به فارسی هستید، لازم است به عنوان مترجم به متن اصلی وفادار بمانید. زیرا شما مسئول انتقال هنر نویسنده هستید و باید امانتدار خوبی باشید.
در حالی که در متون علمی و غیرادبی (مانند کتاب اسرار سیارهها)، هدف انتقال محتوا و مفهوم به زبان فارسی است و شاید در این روند لازم باشد گاهی به مخاطبان ایرانی بیشتر از متن اصلی وفادار بمانیم. اما باید دقت کرد که درستی محتوا و صحت مطالب از نظر علمی حفظ شود.
———–
پینوشت
متاسفانه به دلایلی که نمیدانم، مجموعه کتابهای رازها که اسرار سیارهها هم یکی از آنها بود، پس از حدود دو سال دیگر تجدیدچاپ نشدند و در بازار موجود نیستند.