ماهنامه فضا؛ با هدایت دانشگاه پهلوی

در سال‌هایی که در مرکز آموزش نجوم ادیب اصفهان فعالیت می‌کردم، یکی از کارهایم مطالعه کتب ارزشمندی بود که در کتابخانه این مرکز وجود داشت. روزی از روزها، در خلال جستجوهایم در کتابخانه، چند دوره مجله صحافی شده قدیمی نظر من را به خود جلب کرد.

وقتی یکی از دوره‌ها را ورق زدم، انتظار نداشتم چنین عنوانی را روی مجلات ببینم:. «ماهنامه فضا؛ با هدایت دانشگاه پهلوی»؛ وقتی تاریخ انتشار مجله را خواندم، تعجب من دو چندان شد؛ «سال ششم، ش53، دی‌ماه 1350». مجلاتی در قطع رقعی (تقریبا به اندازه کاغذ A5) و با کاغذی کرمی‌رنگ؛ شبیه به کاغذ کاهی.

از همان موقع یکی از سرگرمی‌های من در اوقات فراغت، رفتن به آن کتابخانه و مطالعه مطالب دوره‌های مختلف این مجله بود. بدون شک ماهنامه فضا، برگ زرینی در تاریخ مطبوعات علمی ایران است و در این نوشتار قصدم بر آن است تا شما عزیزان را با این ماهنامه و فعالیت‌های بی‌نظیر ترویجی آن در دهه‌های 40 و 50 شمسی آشنا سازم.

—***—

ایران بدون شک از معدود کشورهایی در جهان است که دانش و فناوری فضایی در میان مردم آن خاستگاه ویژه‌ای دارد. علت این موضوع را می‌توان در ریشه علایق ایرانیان به دانش ستاره‌شناسی در اعصار گذشته تاریخ دانست.

کشور ایران چه پیش از اسلام و چه پس از آن، در پیشرفت دانش ستاره‌شناسی نقش پررنگی داشت. ظهور دانشمندان و ستاره‌شناسان بزرگی همچون خیام، خواجه نصیر‌الدین طوسی، ابوالوفای بوزجانی و غیره به همراه یادگارهای مکتوب و مصنوع نجومی باقیمانده از دوران‌ مختلف تاریخ ایران، گواهی بر این ادعاست. هر چند در طی 200 سال گذشته، رشد این دانش در ایران همسو با پیشرفت‌های جهانی نبود.

همزمان با آغاز عصر فضا، تب و تاب خبرهای مربوط به پروازهای فضایی در ایران نیز بالا گرفت و مردم از طریق روزنامه‌ها و برخی از نشریات، در جریان آخرین رویدادهای فضایی جهان قرار می‌گرفتند. توجه نشریات به اطلاع‌رسانی رخدادهای فضایی، بعد از بهار سال 1340 در ایران بیشتر شد.

علت این امر هم پرواز تاریخی گاگارین به فضا بود که رقابت‌های فضایی بین دو ابرقدرت شوروی و آمریکا را وارد فصل تازه‌ای کرد که هدف از آن فتح کره ماه بود. البته به دلیل آن‌که در آن دوران، روابط نزدیک سیاسی و اقتصادی بین ایران و آمریکا وجود داشت، معمولا اطلاع‌رسانی برنامه‌های فضایی آمریکا در کشورمان، بیشتر از رقیب شرقی آن بود. حتی در آن دوران نشریه‌ای فارسی‌زبان توسط سفارت آمریکا در ایران منتشر می‌شد که در بخش‌هایی از آن به طور مرتب درباره دستاوردهای فعالیت‌های فضایی این کشور، مطالب متعددی به چاپ می‌رسید.

تولد ماهنامه فضا

در دهه‌های 30 و 40 شمسی، روزنامه‌های عمومی همچون کیهان و اطلاعات به همراه برخی از نشریات همچون دانشمند، رخدادهای فضایی جهان را پوشش خبری خوبی می‌دادند. در این بین ظهور یک نشریه عمومی با پشتوانه علمی ـ دانشگاهی که به طور خاص روی مباحث فضایی و ستاره‌شناسی با دیدگاهی بی‌طرفانه تمرکز کرده بود، تحول مهمی چه در تاریخ مطبوعات کشور و چه در پیشینه فعالیت‌های فضایی ایران محسوب می‌شد.

نخستین شماره ماهنامه فضا در مهرماه 1345 زیر نظر دانشگاه پهلوی (دانشگاه شیراز امروز) به صاحب امتیازی و مدیرمسئولی حسن کمالی تقوی منتشر شد. دفتر مرکزی این مجله در آن سال‌ها در خیابان شاهرضا، روبروی لاله‌زار نو بود. این ماهنامه از زمان آغاز انتشارش در سال 45، تا اواخر دوره پهلوی بدون وقفه منتشر می‌شد و پس از پیروزی انقلاب، انتشار آن به دلایل نامعلومی متوقف گردید.

عمده مطالب ماهنامه فضا، ترجمه‌ای از گزیده اخبار و مقالات نشریات و مجلات خارجی بود که موضوعاتی همچون سفرهای فضایی، ستاره‌شناسی، کیهان‌شناسی، علوم پایه و غیره را در برمی‌گرفت. همچنین در این مجله برخی از اساتید دانشگاه‌ و محققین، یادداشت‌های علمی از خود منتشر می‌کردند.

به علاوه آن‌که خبرنگاران این مجله به طور اختصاصی گزارش برگزاری همایش‌ها و کنفرانس‌های علمی مرتبط با دانش فضا و ستاره‌شناسی را در داخل و خارج از کشور، پوشش می‌دادند. البته اگر هر شماره از ماهنامه فضا را ورق بزنید، ممکن است با مطالب غیرمرتبطی مانند خبر افتتاح یک پروژه کشاورزی و یا گزارش‌هایی از دستاوردهای شرکت دخانیات ایران در تولید نمونه‌های جدیدی از سیگار روبرو شوید!

اما نکته‌ای که درباره این مجله حایز اهمیت بوده، این است که ماهنامه فضا به اقتضای دوره زمانی که در آن منتشر می‌شد، بسیاری از معیارهای حرفه‌‌ای یک نشریه علمی و ترویجی را داشته است. مطالب و اخبار بروز علمی، در کنار بخش‌های متنوعی همچون جدول و سرگرمی، مسابقه، داستان‌های علمی تخیلی، طنز و کاریکاتور و پرسش و پاسخ، یک نشریه خواندنی و جذاب را برای خوانندگان خود به ارمغان می‌آورد.

کانون فضایی ایران

سه سال پس از انتشار ماهنامه فضا، دست‌اندرکاران این نشریه، با انتشار فراخوانی، خوانندگان خود را به تاسیس کانون فضایی ایران دعوت می‌کنند. تاسیس این کانون ابتکار عمل جالبی بود که توسط مسئولان ماهنامه فضا انجام شد و تحت قالب این کانون، اقدام به اجرای برنامه‌های مختلف علمی ترویجی مانند برگزاری همایش‌های فضایی و نجومی، نمایشگاه‌های فضانوردی، کلاس‌های آموزش ساخت موشک و هواپیما و غیره می‌کردند.

برگزاری این برنامه‌ها ظاهرا با استقبال بسیاری خوبی مواجه می‌شد. البته در این بین نباید از موفقیت مسئولان مجله در جلب حمایت‌های شخصیت‌های علمی همچون پرفسور هشترودی، دکتر آزاد، پرفسور رضا و سایرین از برنامه‌های این کانون غافل بود.

همچنین این ماهنامه در سطوح بالاتر توانسته بود نظر رجال سیاسی مانند امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر وقت و برخی شخصیت‌های دیگر مانند رئیس مجلس شورای ملی را به فعالیت‌های خود جلب کند. به گونه‌ای که شاهد انتشار یادداشت‌ها و مقالات شخصیت‌های علمی و سیاسی وقت ایران در ماهنامه فضا و حضور در برنامه‌های مختلفی که این ماهنامه در قالب کانون فضایی ایران انجام می‌داد، هستیم.

البته این طور که از شواهد پیداست، کانون فضایی ایران تا چند سال اول فعالیت‌های خود، رسمیت قانونی و حقوقی نداشته و صرفاً به نام‌نویسی از افراد علاقمند به عضویت در آن مبادرت می‌کرده است و در مقابل از آن‌ها در زمان برگزاری برنامه‌های عمومی، با انتشار اطلاعیه‌ای برای شرکت در برنامه‌ها، دعوتخواهی می‌کرده است.

سردبیر نشریه فضا در برخی از سرمقاله‌های خود که در بین سال‌های 49 تا 52 منتشر می‌کرد، همواره بر این موضوع تاکید داشت تا زمانی که اساسنامه کانون فضایی ایران به تصویب نرسد و به دنبال آن صاحب رصدخانه‌ای نشود، از هیچ علاقمندی که مایل به عضویت در این کانون است، مبلغی بابت حق عضویت دریافت نخواهد کرد.

گردهمایی‌های ماهانه کانون فضایی

یکی از برنامه‌های کانون فضایی ایران که با استناد به گزارش‌های منتشرشده در ماهنامه فضا، با استقبال خوبی مواجه می‌شده است، گردهمایی‌های ماهانه اعضای کانون فضایی ایران بود که اغلب در تالار مرکزی دانشگاه یا تالار فرهنگ برگزار می‌گردید.

در این گردهمایی‌ها معمولا دو یا سه سخنرانی فضایی یا نجومی به همراه نمایش فیلم و اسلایدهای مستند، ارائه می‌شد. به طور مثال در ششمین کنفرانس این کانون که در روز دوشنبه اول تیرماه 1349 در تالار فرهنگ دانشگاه برگزار شده بود، پرفسور هشترودی سخنرانی پیرامون بشقاب پرنده‌ها ارائه کرد عنوان سخنرانی دوم که توسط سرهنگ منصور شفازند ایراد شد، «ماهواره‌ها؛ جاسوسان عصر فضا» بود.

برنامه‌های آموزشی و فنی

ماهنامه فضا با استفاده از ظرفیتی که به واسطه تاسیس کانون فضایی ایران، ایجاد شده بود توانسته بود با تشکیل کارگروه‌هایی به آموزش علوم فضایی به نوجوانان در مدارس اقدام کند. این ماهنامه با انتشار مطالبی درباره چگونه طراحی و ساخت موشک‌ها و هواپیماهای مدل، به خوانندگان خود اصول ابتدایی طراحی سامانه‌های هوافضایی را آموزش می‌داده است.

همچنین در مواقع مناسبی از سال، مسابقاتی بین خوانندگان در این موضوعات برگزار می‌کرد. البته همیشه یک آیین‌نامه ایمنی نیز در کنار هر محتوای آموزشی، منتشر می‌شد که به آن «سوگند‌نامه موشک‌ساز» می‌گفتند.

در پایان…

بدون شک در این مجال امکان معرفی و تشریح بخش‌های مختلف فعالیت‌های ماهنامه فضا و کانون فضایی ایران در دهه 40 و 50 شمسی نیست. اما به جرات می‌توان گفت که این ماهنامه در دوره تقریباً 10 ساله‌ای که منتشر می‌شد، اثربخشی لازم را در ترویج و گسترش دانش و فناوری فضایی در جامعه زمان خود علی‌الخصوص جامعه دانش‌آموزی و دانشجویی داشته است و از این ماهنامه می‌توان به عنوان بخش پرافتخاری از تاریخ مطبوعات علمی کشور یاد کرد.