تقریبا اکثر کارشناسان تاسیس مدرسه دارالفنون را سرآغاز تحولات نوین علمی در ایران معاصر میدادند. دارالفنون بر تاریخ مطبوعات ایران نیز تاثیرگذار بوده است. زیرا به شکلی پای علم را به مطبوعات کشور باز کرد.
تاثیر دارالفنون بر مطبوعات تا حدی بود که مدرسان این مدرسه در مقطعی خود ناشر چند نشریه علمی ادواری در ایران بودند. نخستین این نشریات، «روزنامه علمیه دولت علیّه ایران» است که در اینجا به معرفی آن پرداختهایم.
نخستین روزنامه ایرانی با نام «کاغذ اخبار» در سال 1215 هـ.ش. به دستور امیرکبیر منتشر شد. نخستین نشریه علمی ایران حدود 27 سال بعد به همت علیقلی میرزا پسر پنجاه و چهارم فتحعلیشاه قاجار و با همکاری تعدادی از معلمان و اساتید مدرسه دارالفنون تاسیس شد.
این نشریه «روزنامه علمیه دولت علیّه ایران» نام داشت. علیقلی میرزا علاقه زیادی به علم و دانش داشته و خود به علومی همچون نجوم و ریاضیات تا حدودی مسلط بود. همین تواناییها و استعدادها باعث شد تا علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه وزیر علوم زمان ناصرالدینشاه باشد.
این شاهزاده قاجاری به واسطه قریحه نویسندگی و شاعری که داشت، بخشهایی از روزنامه علمیه ایران را خود مینوشت. شاید اگر کمی احساساتی به موضوع نگاه کنیم، بتوانیم به علیقلی میرزا لقب نخستین روزنامهنگار علم در ایران را بدهیم و او را بنیانگذار مطبوعات علمی در کشور بدانیم.
علیقلی میرزا پسر پنجاه و چهارم فتحعلیشاه قاجار
انتشار روزنامه علمیه
نخستین شماره روزنامه علمیه دولت علیّه ایران در دیماه 1242 هـ.ش. به 3 زبان فارسی، عربی و فرانسه منتشر شد. هرچند با تعاریف فعلی روزنامهنگاری، نمیتوان عنوان «روزنامه» را به این نشریه داد؛ زیرا ترتیب انتشار آن تقریبا ماهانه بود و به عبارتی میتوان آن را یک مجله دانست.
شماره نخست روزنامه علمیه، 6 صفحه داشت. صفحات اول و دوم آن به زبان فارسی بود و در 4 صفحه بعدی همان مطالب به زبانهای عربی و فرانسه ترجمه شده بودند. قطع روزنامه علمیه ایران، 26 در 40 سانتیمتر (تقریبا 2 برابر کاغذ آ4) و با چاپ سنگی بود.
در برخی از شمارهها تعداد صفحات روزنامه به 17 صفحه نیز میرسید. این نشریه تقریبا حوزههای مختلفی از علوم مانند نجوم، فیزیک، ریاضیات، جغرافیا، پزشکی، تاریخ و غیره را پوشش میداد. مطالب موجود در روزنامه علمیه بیشتر به انعکاس دستاوردهای علمی و فناوری اروپاییها اختصاص داشت و جامعه هدف آن اغلب عموم مردم بود و به عبارتی با هدف ترویج علم منتشر میّشد.
انتشار روزنامه علمیه ایران 2 بار و هر کدام تقریبا به مدت یک سال متوقف شد. یک بار بعد از انتشار شماره 17 و دیگری بعد از انتشار شماره 42؛ اما سرانجام عمر مطبوعاتی این روزنامه پس از انتشار شماره 52 در سال 1249 هـ.ش. پس از حدود 7 سال به پایان رسید.
تصویری از شماره اول روزنامه علمیه | عکس از آرشیو کتابخانه موزه ملک
وضعیت علمی ایران و جهان در زمان انتشار روزنامه علمیه
روزنامه علمیه ایران در زمانی منتشر میشد که شاهد پیشرفتهای قابلتوجه اروپاییها در علم و فناوری بودهایم. به طور مثال در آن زمان تحقیقاتی در زمینه کشت گیاه در قطب جنوب انجام میشد یا بحثهای اولیه درباره نظریه تکامل مطرح گردید.
همچنین در این دهه (1860 م.) نسخه اولیه جدول تناوبی مندلیف و برخی قوانین فیزیک و شیمی ارائه شد و پیشرفتهای چشمگیری در حوزه پزشکی در دنیای مدرن آن زمان اتفاق افتاد.
اگر وضعیت عمومی علم در ایران دهه 1240 هـ.ش. را بررسی کنیم، شاهد آن هستیم که انتشار روزنامه علمیه ایران تقریبا همزمان با بیست و دومین سالگرد تاسیس مدرسه دارالفنون بود. مدرسهای که نخستین مرکز علمی مدرن در ایران است.
در آن زمان برآورد میشود که ایران حدود 5 میلیون نفر جمعیت داشت که حدود یک پنجم آن شهرنشین بودند و حدود 15 درصد شهروندان ایرانی بالای 10 سال سواد داشتند. از طرفی دیگر قیمت هر نسخه از روزنامه علمیه 15 شاهی بود. این مبلغ تقریبا متوسط دستمزد روزانهای بود که یک کارگر ساده در آن زمان میگرفت.
هرچند کیفیت مطالب و انتشار این نشریه در زمان خود نسبت به نمونههای خارجی آن چندان قابل مقایسه نبود، ولی به نسبت آشنایی مردم آن روزگار با علم مدرن و تحولات جهانی آن، اتفاق هنجارشکن و گامی مثبت به شمار میرفت و راه را برای انتشار نشریات دیگر علمی در زمان خود و دهههای بعد باز کرد.
پایان /
بخوانید: ماهنامه فضا؛ با هدایت دانشگاه پهلوی
—***—
«مطبوعات علمی در آیینه تاریخ»، عنوان مجموعه مقالات کوتاه و خواندنی درباره بازتاب علم در تاریخ مطبوعات ایران است. پیشتر، این مجموعه پنجتایی طی چند شماره در سال 1395 به قلم محمدرضا رضائی در ماهنامه دانشمند منتشر شده است. در هر مقاله تلاش کردیم تا گوشههای دیدهنشده یا کمتر دیدهشدهای از تاریخ نسبتا کوتاه، اما پرفراز و نشیب مطبوعات علمی کشور را به خوانندگان معرفی کنیم.